Erum við farin að vinna fyrir regluverkið?
Umfangsmikið og íþyngjandi regluverk getur hæglega dregið úr samkeppnishæfni Íslands. Á sama tíma er ljóst að skýrar og samræmdar leikreglur eru nauðsynlegar fyrir traustan og heilbrigðan fjármálamarkað og fjármálastöðugleika.
Úrlausnarefnið felst í því hvernig megi gera regluverkið og umgjörðina einfaldari, en ekki að slakað verði á nauðsynlegum kröfum heilbrigðs fjármálamarkaðar. Reglur á fjármálamarkaði eru orðnar það umfangsmiklar að flækjustigið getur eitt og sér orðið áhætta.
Ofvaxið regluverk
Margar skynsamlegar breytingar hafa verið gerðar á regluverki á fjármálamarkaði á síðustu tveimur áratugum sem hafa styrkt stoðir þess fjármálamarkaðar sem við búum við í dag. Umfang Evrópureglna á fjármálamarkaði hefur þó haldið áfram að vaxa frá ári til árs og þar sem við tökum upp reglur í gegnum EES samninginn hefur umfang löggjafar á fjármálamarkaði hérlendis margfaldast.
Sé horft til 2019–2024 hefur verið áætlað að um 13.000 nýjar reglur og leiðbeiningar hafi verið innleiddar í evrópskan bankarekstur, sem samsvarar um 15.000 blaðsíðum af reglum eða tvöfalt meira en bættist við á fimm ára tímabilinu á undan.
Fram hefur komið af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytisins að á árunum 2018 til 2023 hafi nærri 700 reglur tengdar fjármálamörkuðum verið innleiddar í EES-samninginn eða að jafnaði um 140 á ári hverju. Frá gildistöku EES-samningsins árið 1994 fram til ársins 2018 voru innleiddar 196 reglur á fjármálamarkaði eða innan við tíu á ári að jafnaði.
Á Seðlabankadeginum 2025 kom fram að á árunum 2020-2024 hafi verið sett 231 löggjöf, reglur og reglugerðir á fjármálamarkaði. Í ársriti Seðlabankans frá janúar 2026 kemur fram að árið 2025 hafi bæst við 9 lagabálkar, 6 reglugerðir, 27 reglur, 1 leiðbeinandi tilmæli, 5 viðmiðunarreglur og 2 viðmið. Alls eru þetta um 50 pappírar eða um einn á viku árið 2025. Það sama er uppi á teningnum að meðaltali á viku sé horft til 2020-2026. Til að gæta sanngirni hefur eitthvað fallið niður af reglum og tilmælum á þessum tímabilum. Regluflóðið er þó slíkt að varla sér högg á vatni.
Regluverkið má ekki vera áhætta í sjálfu sér
Heildarumfang regluverks á evrópskum fjármálamarkaði er verulega umfangsmikið. Úttektir benda til þess að regluverkið sé um 95.500 blaðsíður, rúmlega 16 milljón orð eða á við 50 biblíur. Það er þó ekki eins farið með löggjöf og bækur sem rykfalla í hillum til skrauts. Það þarf að skilja efnið og yfirfæra á flókna starfsemi.
MiFID II regluverkið, sem innleitt er með lögum um markaði með fjármálagerninga, er gjarnan nefnt sem dæmi um umfangið. Regluverkið byggir á tilskipun, reglugerð, 45 tæknilegum stöðlum og yfir 100 öðrum skjölum. Við bætist innleiðing í landsrétt, með tilheyrandi lagasetningu, reglugerðum og leiðbeiningum.
Það er flókið verkefni að innleiða og yfirfæra slíkt regluverk inn í starfsemi. Það má líkja því við Tetris; Fyrirtæki tileinka sér efnið (reglur, tilmæli, túlkanir o.fl.), setja fram leiðbeiningar til framlínu, stjórnar og annarra, hanna og uppfæra tölvukerfi og vinna skýrsluskil. Það þarf síðan að tengja þetta allt saman í framkvæmd við það sem málið á endanum snýst um, að framkvæma viðskiptin sem eru forsenda þess að reglurnar séu yfir höfuð til. Allir kubbarnir þurfa að raðast upp rétt. Ólíkt leiknum fylgja þó raunverulegar afleiðingar í formi viðurlaga ef mistök verða. Þar getur túlkun matskenndra reglna oft haft verulegar afleiðingar á rekstur fyrirtækja og markaðinn.
Flækjustigið margsinnis viðurkennt
Forstjórar fjármálaeftirlita á Norðurlöndunum sendu sameiginlegt bréf til Evrópskra eftirlitsstofnana árið 2024 þar sem lýst var áhyggjum af umfangi og flækjustigi regluverks um fjármálastarfsemi innan Evrópusambandsins. Í júlí 2025 rituðu sömu aðilar bréf sem beindist að mikilvægi einföldunar regluverksins.
Í pólitísku stefnuskjali framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins fyrir árin 2024-2029 er sett í forgang að einfalda regluverk og auka skilvirkni við innleiðingu. Sami tónn er sleginn í „áttavita“ um samkeppnishæfni Evrópu. Evrópsku bankasamtökin hafa bent á að veruleg áhætta sé á að ofregluvæðing sé til þess fallin að evrópskt fjármálakerfi standi hallari fæti en áður gagnvart Asíu og Bandaríkjunum.
Þessar áhyggjur voru settar í samhengi í skýrslum Enrico Letta og Mario Draghi. Í Lettaskýrslunni er lögð áhersla á að innri markaður Evrópu nýtist ekki til fulls vegna flókins og ósamræmds regluverks og Draghiskýrslan dregur fram að Evrópa standi frammi fyrir samkeppni við önnur hagkerfi þar sem aðgengi að fjármagni er betra, reglur einfaldari og fjármálamarkaðir dýpri. Niðurstaðan er skýr: Aðgengilegar, samræmdar og skýrar leikreglur á Evrópskum fjármálamarkaði eru forsenda fyrir auknum vexti og framleiðni. Einungis um 1/10 tillagna úr Draghiskýrslunni hefur verið hrint í framkvæmd og óljóst er ennþá hver ávinningur verður af svokölluðum Omnibus pakka.
Hérlendis hefur ríkisstjórnin boðað einföldun í drögum að atvinnustefnu. Í umsögn SFF um stefnuna styðja samtökin einföldun og telja hana forsendu þess að fjármálakerfið styðji við framþróun, nýsköpun og hagvöxt hérlendis.
Sýnum gott fordæmi – tökum skref fram á við – hratt og vel
Þurfum við að bíða eftir Evrópu? Hvað getum við gert á Íslandi til þess að einfalda regluverkið og umhverfið?
Það sem af er þingvetri hafa SFF skrifað á fjórða tug umsagna um lagafrumvörp, stefnur, áform og reglugerðir. SFF hafa ítrekað minnt á mikilvægi einföldunar, að gætt sé að því að auka ekki flækjustig og blýhúða (gullhúða) ekki löggjöf hérlendis, nauðsyn þess að horfa til smæðar Íslands og að velja ekki mest íþyngjandi kröfurnar, sé val um vægari leið. Auk þess að minna á mikilvægi samtals við atvinnulífið. Fræðsla til markaðarins á nýrri löggjöf er einföldun, ef það næst fram sameiginlegur og skýr skilningur fjármálamarkaðar, löggjafans, neytenda og eftirlitsaðila.
SFF hafa bent stjórnvöldum á gullhúðun í löggjöf og hvar megi einfalda. Þrjú dæmi: Í fyrsta lagi eru reglur um kaupauka meira íþyngjandi en samkvæmt ramma Evrópureglna og hefta því fyrirtæki í svigrúmi þegar kemur að launakjörum. Í öðru lagi ganga tilteknar kröfur vegna skilríkja í lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti lengra en Evrópulöggjöfin gerir ráð fyrir. Erlendir aðilar reka ítrekað upp stór augu og telja að fyrirtækin hér skilji ekki reglurnar, þar sem þær ganga lengra en þær evrópsku. Í þriðja lagi hafa SFF í um áratug barist fyrir einföldun með lagabreytingum sem gera kleift að húsnæðislán og skuldbreytingar geti farið fram að fullu með rafrænum hætti, með því að setja lagaramma um rafrænar skuldaviðurkenningar. Fjármálamarkaður hefur verið í fararbroddi í stafrænum lausnum, en situr nú eftir hvað framangreint varðar þar til ráðist verður í að breyta lögum.
SFF hafa einnig talað fyrir því að með breytingu á lögum megi gera ýmislegt til þess að einfalda umhverfið og gera það meira aðlaðandi fyrir erlenda fjárfesta og neytendur, auk þess að efla hlutabréfamarkaðinn.
Einföldun er framfaraskref, en ekki skref aftur á bak
Tækifærin eru til staðar og jákvæð teikn eru á lofti meðal annars með boðaðri einföldun í eftirlitsframkvæmd Seðlabankans og evrópsku regluverki. Það þarf að bregðast hratt við. Með því að draga úr flækjum, setja fókus á það sem skiptir máli og beita forsjálni við innleiðingu evrópsks regluverks, styrkjum við samkeppnishæfni Íslands og byggjum áfram upp fjármálakerfi sem þjónar íslensku umhverfi.
Höfundur er yfirlögfræðingur SFF.
Greinin birtist fyrst í sérblaði Viðskiptablaðsins um SFF daginn 2026.
